>
|
กายานุปัสสนาสติปัฎฐานคือ การมีสติ เข้าไปตั้งเพื่อกำหนดรู้กายคือกองรูป(รูปขันธ์)มี14 ประการคือ
1 อานาปานปัพพะ คือข้อกำหนดลมหายใจเข้าออก 2. อิริยาปถปัพพะ คือ ข้อกำหนดว่าด้วยอิริยาบท4
3. สัมปชัญญปัพพะคือ ข้อกำหนดสัมปชัญญะ4 4. ปฏิกูลมนสิการปัพพะคือ ข้อกำหนดว่าด้วยการพิจารณากาย
โดยความเป็นธาตุ
5. นวสีวถิกาปัพพะ คือ ข้อกำหนดว่าด้วยป่าช้า9 อย่าง
ในกายนุปัสสนาสติปัฏฐาน14 ปัพพะนี้ อิริยาปถปัพพะ สัมปชัญญะ-ปัพพะและธาตุมนสิการปัพพะเป็นวิปสสนาล้วน ๆ อานาปาน-
ปัพพะ และปฏิกูลมนสิการปัพพะเป็นได้ทั้งสมถะและวิปัสสนา และนวสีวถิกาปัพพะเป็นสมถะล้วนๆวิธีปฏิบัติ นั้นที่อิริยาบถทั้ง 4
และ สัมปชัญญะ 4 เป็นหลักปฏิบัติคือการกำหนดที่อิริยาบถใหญ่ ได้แก่ อาการนั่ง อาการยืน อาการเดินและ อาการนอน อิริยาบถ
ย่อ อันได้เก่ การทำความรู้ตัวอยู่เสมอ (สัมป๙ญญะ) ในการก้าวไปข้างหน้า การก้าวกลับหลัง การแลดู การเหลียวดู การคู่เข้า การ
เหยียบออก การทรงไว้ ซึ่งสังฆาฏิ บาตร และ จีวร (การนุ้งห่ม และ การถือ สิ่งของ) การกิน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้มรส การถ่าย-
อุจจาระ และ ปัสสาวะ การนอนหลับ การตื่นนอน การพูด และ การนิ่งให้สติกำหนดที่กาย เริ่มด้วยการนั่งคู้บัลลังก์ คือการนั่งขัน
สมาธิแบบพระพุทธรูป เท้าขวาทับขาซ้าย มือขวาวางลงบนมือซ้าย ตั้งกายให้ตรง ดำรงสติให้มั่น แล้วเอาสติ ไปกำหนดไว้ที่ท้อง-
บริเวณสะดือ สังเกตแต่เพียงอาการ คือ การแสดงออกมา ซึ่งได้แก่อาการเคลื่อนไหวของท้อง ขณะที่พองให้ตั้งสติกำหนดว่า พอง
หนอ ขณะที่ท้องยุบให้ตั้งสติกำหนดว่า ยุบหนอ เป็นแต่เพียงการกำหนดในใจ ไม่ให้มีการออกเสียง ปล่อยให้การหายใจดำเนินไป
ตามปกติ และ ไม่ต้องไปสนใจกับลมหายใจเข้า และ ออก จำไว้ว่าให้สนใจแต่เพียงอาการพอง และ อาการยุบของท้องเท่านั้น ผู้ที่
เริ่มปฏิบัติอาจ กำหนดอาการดังกล่าวไม่ค่อยได้ ให้เอามือขวาวางลงบนหน้าท้องบริเวณสะดือจะสังเกตเห็นความเคลื่อนไหวของ
มือและท้องได้ง่ายและชัดขึ้น เมื่อกำหนดได้แล้วให้เอามือกลับมาวางไว้ในตำแหน่งเดิมที่กล่าวมาแล้วเป็นการกำหนดอิริยาบถนั่ง
ในอริยบถอื่นๆ ขณะยืน ให้ตั้งสติกำหนดที่อาการยืน พร้อมกับกำหนดในใจว่า “ยืนหนอๆ” ขณะนั่ง ก็ให้ตั้งสติกำหนดที่อาการนั่ง
พร้อมกับกำหนดในใจว่า “นั่งหนอๆ” เมื่อจะเปลี่ยนท่ายืนเป็นท่านั่งให้ค่อยๆ ย่อตัวลงนั่ง พร้อมกับตั้งสติกำหนดว่า”ลงหนอๆ” ไป
เรื่อยๆ ตามอาการของกายจนกระทั่งนั่ง ขณะนอนให้ตั้งสติกำหนดที่อาการนอน พร้อมกับกำหนดในใจว่า “นอนหน่อๆ” ก่อนจะ
นอนให้ค่อย ๆ ย่อตัวนอนลงพร้อมกับการตั้งสติกำหนดไปตามอาการของร่างกายเช่น “เอนหนอๆ” “ถูกหนอๆ” “เหยียดหนอๆ”
จนกว่าจะนอนเรียบร้อย
สำหรับการเดินจงกรมในคัมภีร์วิสุทธิมรรคได้กล่าวถึงอาการเดินไว้เป็น 6 ระยะ ให้ตั้งสติกำหนดดังนี้
จงกรม 1 ระยะ
ซ้ายย่างหนอ-ขวาย่างหนอ
จงกรม 2 ระยะ
ยกหนอ-เหยียบหนอ
จงกรม 3 ระยะ
ยกหนอ-ย่างหนอ-เหยียบหนอ
จงกรม 4 ระยะ
ยกซ่นหนอ-ยกหนอ-ย่างหนอ-เหยียบหนอ
จงกรม 5 ระยะ
ยกซ่นหนอ-ยกหนอ-ย่างหนอ-ลงหนอ-ถูกหนอ
จงกรม 6 ระยะ
ยกซ่นหนอ-ยกหนอ-ย่างหนอ-ลงหนอ-ถูกหนอ-กดหนอ
ในขั้นแรกไม่ให้กำหนดเดินทุกระยะในคราวเดียวกัน จะต้องเริ่มอย่างช้า ๆ เป็นขั้น ๆ ไป โดยเริ่มต้นจากการจงกรม 1 ระยะก่อน
เมื่อกำหนดได้ทันปัจจุบันและชำนาญมากขึ้น จึงเขยิบขึ้นเป็นการจงกรม 2 ระยะ ตามลำดับไป
ส่วนอิริยาบถย่อยก็ให้ตั้งจิตกำหนดทุก ๆ อย่าง ในระยะแรกควรหัดกำหนดที่อิริยาบถเกี่ยวกับ การรับประทานอาหาร การดื่มน้ำ
การถ่ายอุจจาระและปัสสาวะ เมื่อชำนาญดีแล้วค่อยพยายามตั้งสติกำหนดทุกๆ อิริยาบถย่อย
เวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน
เวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน คือการมีสติเข้าไปตั้งเพื่อกำหนดรู้ เวทนา คือ การเสวยอารมณ์ โดยย่อได้แก่ เวทนา 3 อย่าง คือ
1. สุขเวทนา ความรู้สึกสบาย หรือเป็นสุข 2. ทกขเวทนาความรู้สึกไม่สบาย หรือเป็นทุกข์ 3. อุเบกขาเวทนาความรู้สึกเฉยๆ
ผู้ปฏิบัติ ( โยคีหรือโยคาวจรบุคคล ) จะต้องพากเพียรพยายามกำหนดเวทนาดังกล่าว คือ ในขณะที่กำลังเสวยสุขเวทนา ให้ตั้งสติ
กำหนดรู้ชัดว่า กำลังเสวยสุขเวทนาอยู่ ในขณะที่กำลังเสวยทุกขเวทนา ให้ตั้งสติกำหนดรู้ชัดว่า กำลังเสวยทุกขเวทนาอยู่ และ ใน
ขณะที่กำลังเสวยอุเบกขาเวทนา ให้ตั้งสติกำหนดรู้ชัดว่ากำลังเสวยอุเบกขาเวทนาอยู่ กำหนดให้รู้ชัดว่า “ใครเป็นผู้เสวยเวทนา”
เมื่อเข้าใจสภาวะความเป็นจริง จะเกิดปัญญารู้ว่า ในขณะที่เวทนาเกิดขึ้นนั้นไม่มีสัตว์ บุคคล ตัวตน เรา เขา เป็นผู้เสวยเวทนา มีอยู่
สักแต่ว่าเวทนาเท่านั้น เกิดขึ้นตั้งอยู่ และดับไป ตามเหตุปัจจัย “ไม่มีใครเป็นผู้เสวยเวทนา” วิธีปฏิบัติให้ตั้งจิตสติกำหนดที่เวทนา
ต่างๆขณะที่เวทนาอย่างใดเกิดขึ้น เช่น ขา ปวด เจ็บ เมื่อย คัด สบาย พอใด เฉย ให้ตั้งสติกำหนดที่เวทนานั้นพร้อมกับกำหนดในใจ
ว่า ชาหนอ ปวดหนอ เจ็บหนอ เป็นต้น ให้กำหนดที่เวทนาดังกล่าวจนหายไปหรือลดลงจนไม่ชัดแล้วค่อยย้ายมากำหนดที่ฐานเดิม
คืออาการพองและอาการยุบ ในขณะที่กำลงกำหนด พองหนอ ยุบหนอ เมื่อมีสติมากำหนดที่เวทนานั้นๆ การมีสติติดตามดูเวทนา
ทั้งหลายในลักษณะเช่นนี้เรียกว่า เวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน
1 อานาปานปัพพะ คือข้อกำหนดลมหายใจเข้าออก 2. อิริยาปถปัพพะ คือ ข้อกำหนดว่าด้วยอิริยาบท4
3. สัมปชัญญปัพพะคือ ข้อกำหนดสัมปชัญญะ4 4. ปฏิกูลมนสิการปัพพะคือ ข้อกำหนดว่าด้วยการพิจารณากาย
โดยความเป็นธาตุ
5. นวสีวถิกาปัพพะ คือ ข้อกำหนดว่าด้วยป่าช้า9 อย่าง
ในกายนุปัสสนาสติปัฏฐาน14 ปัพพะนี้ อิริยาปถปัพพะ สัมปชัญญะ-ปัพพะและธาตุมนสิการปัพพะเป็นวิปสสนาล้วน ๆ อานาปาน-
ปัพพะ และปฏิกูลมนสิการปัพพะเป็นได้ทั้งสมถะและวิปัสสนา และนวสีวถิกาปัพพะเป็นสมถะล้วนๆวิธีปฏิบัติ นั้นที่อิริยาบถทั้ง 4
และ สัมปชัญญะ 4 เป็นหลักปฏิบัติคือการกำหนดที่อิริยาบถใหญ่ ได้แก่ อาการนั่ง อาการยืน อาการเดินและ อาการนอน อิริยาบถ
ย่อ อันได้เก่ การทำความรู้ตัวอยู่เสมอ (สัมป๙ญญะ) ในการก้าวไปข้างหน้า การก้าวกลับหลัง การแลดู การเหลียวดู การคู่เข้า การ
เหยียบออก การทรงไว้ ซึ่งสังฆาฏิ บาตร และ จีวร (การนุ้งห่ม และ การถือ สิ่งของ) การกิน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้มรส การถ่าย-
อุจจาระ และ ปัสสาวะ การนอนหลับ การตื่นนอน การพูด และ การนิ่งให้สติกำหนดที่กาย เริ่มด้วยการนั่งคู้บัลลังก์ คือการนั่งขัน
สมาธิแบบพระพุทธรูป เท้าขวาทับขาซ้าย มือขวาวางลงบนมือซ้าย ตั้งกายให้ตรง ดำรงสติให้มั่น แล้วเอาสติ ไปกำหนดไว้ที่ท้อง-
บริเวณสะดือ สังเกตแต่เพียงอาการ คือ การแสดงออกมา ซึ่งได้แก่อาการเคลื่อนไหวของท้อง ขณะที่พองให้ตั้งสติกำหนดว่า พอง
หนอ ขณะที่ท้องยุบให้ตั้งสติกำหนดว่า ยุบหนอ เป็นแต่เพียงการกำหนดในใจ ไม่ให้มีการออกเสียง ปล่อยให้การหายใจดำเนินไป
ตามปกติ และ ไม่ต้องไปสนใจกับลมหายใจเข้า และ ออก จำไว้ว่าให้สนใจแต่เพียงอาการพอง และ อาการยุบของท้องเท่านั้น ผู้ที่
เริ่มปฏิบัติอาจ กำหนดอาการดังกล่าวไม่ค่อยได้ ให้เอามือขวาวางลงบนหน้าท้องบริเวณสะดือจะสังเกตเห็นความเคลื่อนไหวของ
มือและท้องได้ง่ายและชัดขึ้น เมื่อกำหนดได้แล้วให้เอามือกลับมาวางไว้ในตำแหน่งเดิมที่กล่าวมาแล้วเป็นการกำหนดอิริยาบถนั่ง
ในอริยบถอื่นๆ ขณะยืน ให้ตั้งสติกำหนดที่อาการยืน พร้อมกับกำหนดในใจว่า “ยืนหนอๆ” ขณะนั่ง ก็ให้ตั้งสติกำหนดที่อาการนั่ง
พร้อมกับกำหนดในใจว่า “นั่งหนอๆ” เมื่อจะเปลี่ยนท่ายืนเป็นท่านั่งให้ค่อยๆ ย่อตัวลงนั่ง พร้อมกับตั้งสติกำหนดว่า”ลงหนอๆ” ไป
เรื่อยๆ ตามอาการของกายจนกระทั่งนั่ง ขณะนอนให้ตั้งสติกำหนดที่อาการนอน พร้อมกับกำหนดในใจว่า “นอนหน่อๆ” ก่อนจะ
นอนให้ค่อย ๆ ย่อตัวนอนลงพร้อมกับการตั้งสติกำหนดไปตามอาการของร่างกายเช่น “เอนหนอๆ” “ถูกหนอๆ” “เหยียดหนอๆ”
จนกว่าจะนอนเรียบร้อย
สำหรับการเดินจงกรมในคัมภีร์วิสุทธิมรรคได้กล่าวถึงอาการเดินไว้เป็น 6 ระยะ ให้ตั้งสติกำหนดดังนี้
จงกรม 1 ระยะ
ซ้ายย่างหนอ-ขวาย่างหนอ
จงกรม 2 ระยะ
ยกหนอ-เหยียบหนอ
จงกรม 3 ระยะ
ยกหนอ-ย่างหนอ-เหยียบหนอ
จงกรม 4 ระยะ
ยกซ่นหนอ-ยกหนอ-ย่างหนอ-เหยียบหนอ
จงกรม 5 ระยะ
ยกซ่นหนอ-ยกหนอ-ย่างหนอ-ลงหนอ-ถูกหนอ
จงกรม 6 ระยะ
ยกซ่นหนอ-ยกหนอ-ย่างหนอ-ลงหนอ-ถูกหนอ-กดหนอ
ในขั้นแรกไม่ให้กำหนดเดินทุกระยะในคราวเดียวกัน จะต้องเริ่มอย่างช้า ๆ เป็นขั้น ๆ ไป โดยเริ่มต้นจากการจงกรม 1 ระยะก่อน
เมื่อกำหนดได้ทันปัจจุบันและชำนาญมากขึ้น จึงเขยิบขึ้นเป็นการจงกรม 2 ระยะ ตามลำดับไป
ส่วนอิริยาบถย่อยก็ให้ตั้งจิตกำหนดทุก ๆ อย่าง ในระยะแรกควรหัดกำหนดที่อิริยาบถเกี่ยวกับ การรับประทานอาหาร การดื่มน้ำ
การถ่ายอุจจาระและปัสสาวะ เมื่อชำนาญดีแล้วค่อยพยายามตั้งสติกำหนดทุกๆ อิริยาบถย่อย
เวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน
เวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน คือการมีสติเข้าไปตั้งเพื่อกำหนดรู้ เวทนา คือ การเสวยอารมณ์ โดยย่อได้แก่ เวทนา 3 อย่าง คือ
1. สุขเวทนา ความรู้สึกสบาย หรือเป็นสุข 2. ทกขเวทนาความรู้สึกไม่สบาย หรือเป็นทุกข์ 3. อุเบกขาเวทนาความรู้สึกเฉยๆ
ผู้ปฏิบัติ ( โยคีหรือโยคาวจรบุคคล ) จะต้องพากเพียรพยายามกำหนดเวทนาดังกล่าว คือ ในขณะที่กำลังเสวยสุขเวทนา ให้ตั้งสติ
กำหนดรู้ชัดว่า กำลังเสวยสุขเวทนาอยู่ ในขณะที่กำลังเสวยทุกขเวทนา ให้ตั้งสติกำหนดรู้ชัดว่า กำลังเสวยทุกขเวทนาอยู่ และ ใน
ขณะที่กำลังเสวยอุเบกขาเวทนา ให้ตั้งสติกำหนดรู้ชัดว่ากำลังเสวยอุเบกขาเวทนาอยู่ กำหนดให้รู้ชัดว่า “ใครเป็นผู้เสวยเวทนา”
เมื่อเข้าใจสภาวะความเป็นจริง จะเกิดปัญญารู้ว่า ในขณะที่เวทนาเกิดขึ้นนั้นไม่มีสัตว์ บุคคล ตัวตน เรา เขา เป็นผู้เสวยเวทนา มีอยู่
สักแต่ว่าเวทนาเท่านั้น เกิดขึ้นตั้งอยู่ และดับไป ตามเหตุปัจจัย “ไม่มีใครเป็นผู้เสวยเวทนา” วิธีปฏิบัติให้ตั้งจิตสติกำหนดที่เวทนา
ต่างๆขณะที่เวทนาอย่างใดเกิดขึ้น เช่น ขา ปวด เจ็บ เมื่อย คัด สบาย พอใด เฉย ให้ตั้งสติกำหนดที่เวทนานั้นพร้อมกับกำหนดในใจ
ว่า ชาหนอ ปวดหนอ เจ็บหนอ เป็นต้น ให้กำหนดที่เวทนาดังกล่าวจนหายไปหรือลดลงจนไม่ชัดแล้วค่อยย้ายมากำหนดที่ฐานเดิม
คืออาการพองและอาการยุบ ในขณะที่กำลงกำหนด พองหนอ ยุบหนอ เมื่อมีสติมากำหนดที่เวทนานั้นๆ การมีสติติดตามดูเวทนา
ทั้งหลายในลักษณะเช่นนี้เรียกว่า เวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน
กายยานุปัสสนาสติปัฎฐาน
|
| |||||||
|
|
|
|
 |
| |
 |
| |
 |
| |
 |
| |
 |
| |
 |
| |
 |
| |
 |
| |
 |
| |
 |
| |
 |
| |
 |
| |
 |
| |
 |
| |
 |
| |
 |
| |
 |
| |
 |
| |
 |
| |
 |
| |
 |
| |
 |
| |
 |
| |
 |
| |
 |
| |
 |
| |
 |
| |
 |
| |
 |
| |
 |
| |
 |
| |
 |
| |
 |
| |
 |
| |
 |
| |
 |
| |
 |